Wat is de marinera? De dans van Peru

Wat de marinera is

De marinera is een paardans van Peru's kust waarbij beide dansers zakdoeken gebruiken. Het is een gestileerde hofmakerij: de ene partner achtervolgt, de andere antwoordt met kokette weigeringen en naderingen. De dans wordt algemeen beschreven als de meest prominente traditionele dans van Peru, en de norteña-stijl geldt naast de Peruaanse wals als de nationale dans. Je hoeft de passen niet te kennen om hem te kunnen volgen. Let op de zakdoeken en op de manier waarop de twee dansers om elkaar heen cirkelen zonder elkaar echt aan te raken. De Peruaanse cultuurautoriteiten hebben de dans uitgeroepen tot nationaal cultureel erfgoed, met inbegrip van de muziek en choreografie in al haar regionale varianten.

Drie stijlen, drie sferen

Schrijvers noemen gewoonlijk drie hoofdstijlen. De limeña is verbonden met Lima en is de meest elegante en beheerste. De norteña ontstond aan de noordkust, is snel en speels, en heeft zich over heel Peru verspreid. De serrana hoort bij het hoogland en is langzamer, vaak in een mineurtoonaard. Spaanstalige bronnen voegen verdere regionale varianten toe, zoals de puneña en arequipeña. In de limeña-vorm doorloopt een voorstelling doorgaans drie marineras, dan een resbalosa, en dan een reeks fugas, zodat de sfeer gaandeweg verschuift. Welke stijl je bij een hacienda-show ziet, hangt af van de artiesten, en de Lima-boeking vermeldt dat niet.

• Limeña: elegant en beheerst, verbonden met Lima
• Norteña: snel, gedreven door hofmakerij, blootsvoetse dansers
• Serrana: hoogland, langzamer, vaak in mineur

Waar de naam vandaan komt

De naam marinera raakte in de late 19e eeuw ingeburgerd, rond de Oorlog van de Stille Oceaan. Daarvoor stond een vergelijkbare dans onder andere namen bekend, waarbij de zamacueca en de chilena het vaakst worden genoemd. Een Spaanstalige bron schrijft de schrijver Abelardo Gamarra de eer toe dat hij de dans in druk zijn nieuwe naam gaf. Historici zijn het oneens over de wortels: sommigen benadrukken Spaanse koloniale dansen, anderen de Andes-zamacueca, weer anderen Afro-Peruaanse tradities. De eerlijke samenvatting is dat de marinera verschillende invloeden vermengt. Als een gids je één stellig oorsprongsverhaal vertelt, beschouw dat dan als één theorie onder vele.

Blote voeten, zakdoeken en kostuum

In de norteña-stijl dansen de vrouwen op blote voeten en dragen de mannen schoenen. Het is een al lang bestaande conventie van de stijl, en dansers oefenen erop. Beide partners dragen een zakdoek, die ze zwaaien en gebruiken om signalen te geven en te plagen. Mannen kleden zich doorgaans als chalanes, in een poncho of pak met een brede strohoed en gepoetste zwarte schoenen. Vrouwen dragen een wijde rok en blouse die ze laten wervelen terwijl ze draaien. Het kostuum maakt deel uit van de choreografie, dus let zowel op de rok als op de voeten.

De muziek

De marinera wordt gedanst op muziek die is opgebouwd uit traditionele instrumenten: de cajón, een kisttrommel, plus gitaren en drums, met klarinetten of koperblazers in sommige versies. In de limeña-stijl volgt de muziek een vaste opeenvolging van delen, waaronder een resbalosa en afsluitende fugas. Je hoeft de maat niet mee te tellen. Wil je meedoen, wacht dan tot de gastheer je uitnodigt, want de Lima-boeking vermeldt een traditionele dansvoorstelling en geen dansles.

Waarom het paard en de dans bij elkaar horen

De marinera en de Peruaanse Paso delen een thuisregio. Trujillo, aan de noordkust van Peru, wordt de bakermat van het paardenras genoemd en erkend als de nationale geboorteplaats van de marinera. Hacienda's aan die kust gebruikten de paarden als werkdieren, en de poncho en strohoed van de chalán duiken in beide tradities op. Wanneer een hacienda de twee samen presenteert, zet zij twee delen van dezelfde regionale cultuur naast elkaar. Die gedeelde achtergrond is ook de reden waarom het paard een natuurlijke partner is voor de dans.

De marinera te paard

Bij sommige voorstellingen blijft de danser te voet terwijl de partner op een Peruaans Paso-paard zit, geleid door een chalán. De Peruaanse Paso is verbonden met de dans, dus het paar beweegt als een koppel ook al staat een van hen op vier benen. De Lima-boeking noemt de marinera onder haar traditionele dansen. Zij belooft niet de bereden versie, dus vraag het je gastheren in plaats van het aan te nemen.

Lees verder: Peruaanse Paso-paardenshow: zo boekt u

Wie de chalán is

Een chalán is de traditionele ruiter van de Peruaanse Paso. Het kostuum is een witte outfit met een gestreepte poncho en een witte strohoed, en het tuig is handbewerkt leer, vaak versierd met zilver. Het Peruaanse ministerie van Cultuur heeft de kennis en praktijken van de chalán bij het fokken van het paard uitgeroepen tot deel van het nationale culturele erfgoed. Wanneer je een chalán op de hacienda ziet, kijk je naar een ambacht én een kostuum.

Lees verder: De Caballo de Paso en zijn gang: waarom dit paard beweegt zoals het beweegt

Waar je op moet letten tijdens je middag

De tour omvat een paardenshow en traditionele dans, met de marinera als genoemd voorbeeld. Het itinerarium koppelt de lunchstop aan een traditionele dansvoorstelling. De hacienda bepaalt de volgorde, dus plan je camerabatterij of je lunch niet rond een bepaald moment. Neem een camera mee, zoals bij de boeking wordt aangeraden, en draag comfortabele kleding. Fooien zijn niet inbegrepen in de boeking, dus het fooien geven aan de artiesten is aan jou. Als je wilt filmen, vraag de gastheren dan eerst waar je moet staan en of filmen op dat moment gepast is.

Waar kun je het nog meer zien

Peru houdt elk jaar in januari een nationale marinera-wedstrijd in Trujillo, aan de noordkust, waar de norteña-stijl wordt gevierd. Peru markeert ook een nationale dag van de marinera op 7 oktober. In Lima eindigt de nationale wedstrijd van het Peruaanse Paso-paard met een parade van chalanes op marinera-muziek, een andere manier om dezelfde tradities samen te zien. Dit zijn evenementen met hun eigen schema, dus check bij de organisatoren voordat je eromheen plant. De nationale wedstrijden verschillen sterk van een middag op een hacienda, met beoordeelde paren en juryleden, dus beschouw ze als een tweede reis in plaats van een vervanging.

Voor wie dit niet is

Deze middag is een hacienda-show, geen dansrecital of wedstrijd, dus het is niet geschikt voor wie verfijnde choreografie van een professioneel gezelschap of een beoordeelde wedstrijd wil. Het is ook niet geschikt als je de marinera te paard wilt zien, want de boeking belooft dat niet. En het is geen les: de tour vermeldt een show, geen instructie. Voor dans op zichzelf kun je beter een festival of een theaterprogramma zoeken. Een kort gesprek met je gastheren aan het begin van de dag vertelt je wat je kunt verwachten.